چالاکوانێکی ئێزیدی: ئەو کچانە خۆشیان نەکوژن دەکوژرێن

2021/01/11    298 جار بینراوە
 
* نەوژین، رێناس ساڵح
 
‏"من کچێکم دانیشتوی خانکێم، عاشقی کوڕێک بوم و وێنەی خۆم بۆ نارد، دواتر هەڕەشەی لێکردم کە وێنەکە بۆ باوکم دەنێرێت ئەگەر من (٢١٠٠$) ‏پێنەدەم، ناچاربوم ئاڵتونەکانی هاوسەری براکەم بدزم و پێیبدەم، کەچی ماوەیەک دواتر هەم داوای پارەی کرد و هەڕەشەی کرد، بەڵام هیچم شک نەبرد ‏خۆکوشتنم نەبێت".‏
 
ئەمە دوا قسەکانی کچێکی ئاوارەی ئێزیدیە كه‌ خۆی خنكاندوه‌، پێش گیان لەدەستدانی له‌ نه‌خۆشخانه‌ ئه‌م وتانه‌ى لێوه‌رگیراوه‌. ئەمە لەکاتێکدایە ‏له‌ماوه‌ى کەمتر لە سێ رۆژ دا، سێ کچی ئێزیدی كه‌ هه‌رسێكیان دانیشتوى كه‌مپی ئاواره‌كانى سنورى پارێزگاى دهۆكن کۆتایان بە ژیانی خۆیان هێناوە. ‏پۆلیس ئامادەی پێدانی زانیاری نیە له‌باره‌ى ئه‌م دۆسیانه‌، چالاکوانانی ئێزیدیش دەڵێن: باردۆخەکە زۆرخراپە، ئەگەر رێگری نەکرێت کارەسات رودەدات‎.‎
 
زنجیره‌یه‌ك خۆكوشتن
 
‏"بەیانی ٤/١/٢٠٢٠ کە هەستاین لە خەو تەرمی کچەکەمان بە هەڵواسراوی بینی“. ئەمە قسەی دایک و باوکی ئەسمەهان خدر-ی تەمەن ٢٠ ساڵی ‏دانیشتوی کامپی ئیسیانی دهۆکە، دوای هێرشی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ بۆ سەر شەنگال، لەو کەمپەی سنوری قەزای شێخان نیشتەجێن‎.‎
 
ئەسمەهان، پێش ماوەیەک لەگەڵ هاوسەرەکەی جیابونەتەوە. رەنا حەسەن قاسی، چالاکوانی مافەکانی ژنان لە شەنگال، دەڵێت: ئاگەداری دۆسیەکەیم، ‏قسەم لەگەڵ دایک و باوکی کردوە دەڵێن ئەو هاوسەرەکەی زۆر خۆشویستوە، بەڵام پیاوەکەی وتویەتی من تۆم ناوێت، کاتێک پیاوەکەی تەڵاقیدا باری ‏دەرونی خراپ بو ئەوەش ئەنجامەکەی‎.‎
 
تارمایە رەشەکە ٥/١/٢٠٢٠ دەچێتە کامپی شاریای دهۆک، ئەحلام خێرۆی تەمەن ١٥ ساڵ تەرمەکەی بە خنکاوی دەدۆزرێتەوە، دەوترێت خۆی خنکاندوە ‏هیچ زانیاریەکی ورد لەبارەی هۆکار و چۆنیەتی روداوەکە به‌رده‌ست نیە‎.‎
 
خۆکوشتنەکان بەردەوام دەبن، شەوی ٧/١/٢٠٢٠ تەرمی کچێکی دیکە بەناوی سەلما سەعید عیدۆ، لە کەمپی بێرسڤی2 لە دهۆک دەدۆزرێتەوە، ‏قوربانیەکە لە دایکبوی ساڵی (٢٠٠٥)ـە، هۆکاری خۆکوشتنەکەشی وەک ئەوانی دیکە ئاشکرا نەکراوە‎.‎
 
پۆلیسی دهۆک، ئامادەی رونکردنەوە نیە لەسەر دۆسیەکان و دەڵێت لە سەروی خۆمانه‌وه‌ فەرمانمان پێکراوە لە دۆسیەکانی خۆکوشتن قسە بۆ میدیاکان ‏نەکەین‎. ‎
 
دیوە شارەوەکانی پشت خۆکوشتنی كچانی کەمپەکان
 
چالاکوانان بە پێی ئەو کەیسانەی بینیویانە و ئاگەدارین، چەند دیوێکی پشت خۆکوشتنەکان ئاشکرا دەکەن، سەرەکی ترینیان هەڵخەڵەتاندنی کچان و ‏گێچەڵی سێکسی و هەڕەشەکردنە لە ئابڕویان‎.‎
 
مازن خدیداد، چالاکوان و رۆژنامەنوس دانیشتوی کەمپی ئێزیدیەکانە، بۆ نەوژین وتی: بەگشتی ئەوانەی خۆیان دەکوژن مێردمناڵن، سەرەکیترین هۆکاریش ‏پەیوەندی خۆشەویستی هەڵەی کچانە لەگەڵ رەگەزی بەرامبەر، بەشێوەیەک کوڕ هەیە پەیوەندی لەگەڵ 10 کچدا هەیە و وەکو پیشە فێر بوە، دواتر ‏ئەمجۆرە کەسانە کە دڵی کچەکە بەدەست دەهێنن دەکەونە هەڕەشەکردن و بڵاوکردنەوەی وێنەکانیان ئەگەر پەیوەندی نەشیاویان لەگەڵدا نەبەستن‎.‎
 
وتیشی: ئەمەش دەرئەنجامی کەمی هۆشیاریە و کچان بون بەقوربانی بەتایبەت ئەوانەی تەمەنیان مناڵە ناتوانن کۆنتڕۆڵی کێشەکەیان بکەن راستەوخۆ ‏خۆکوشتن هەڵدەبژێرن‎. ‎
 
چالاکوانانی ژنانیش بەهەمان شێوە هەڵخەڵەتاندن و قۆستنەی بارودۆخی کچان لەلایەن پیاوانەوە بەهۆکار دەزانن‎. ‎
 
رەنا حەسەن قاسی، چالاکوانی مافەکانی ژنان لە شەنگال، بۆ نەوژین وتی: کەس نازانێت بەدیاریکراوی هۆکاری خۆکوشتنەکان چیە، هیچ لایەنێک نەهاتوە ‏لێکۆڵینەوەی ورد بکات، شەش ساڵە ئەو خەڵکە لە بارێکی دەرونی خراپدا دەژین لە ئاوارەی ناوکەمپ و خراپی باری ئابوری‎.‎
 
وتیشی: بەهۆی نەبونی هۆشیاریه‌وه‌، پیاوان کچان هەڵدەخەڵەتێنن، رەوشی کچان و ژنان زۆر خراپ بوە ئەوەی زۆر گرنگە هۆشیارکردنەوەی پیاوانە پێش ‏کچان و ژنان‎.‎
 
کچێکی ئێزیدی پێش گیان له‌ده‌ستدان چی دەدرکێنێت؟
 
‎”‎من کچێکم دانیشتوی (كه‌مپی) خانکێم، پەیوەندی خۆشەویستیم لەگەڵ کوڕێک هەبو، داوای لێکردم وێنەی خۆمی بۆ بنێرم، منیش عاشقبوم پێشچاوم ‏کوێر بو لەئاست هەڵەکانم، وێنەی خۆم بۆنارد، دواتر هەڕەشەی لێکردم کە وێنەکە بۆ باوکم دەنێریت ئەگەر من (٢١٠٠$) دوهەزاروسەد دۆلاری پێنەدەم، ‏منیش بە ناچاری ئاڵتونەکانی هاوسەری براکەم دزی و پێمدا، کەچی دوای ماوەیەک دوبارە دەستی بە هەڕەشەکردەوە، بەڵام ئەوکات هیچی ترم پێشک ‏نەهات پێی بدەم تەنها خۆکوشتنم نەبێت‎“.‎
 
ئەمە دوا قسەکانی کچێکی ئێزیدیە كه‌ په‌ناى بۆ خۆكوشتن بردوه‌، پێش گیان لەدەستدانی لە نەخۆشخانە ئه‌م قسانه‌ى وه‌كو ئیفاده‌ كردوه‌‏‎.‎
 
رەنا حەسەن، چالاکوان، کە کاری لەسەر ئەو کەیسە کردوە دەشڵێت: ئەو پیاوە بە بڕیاری دادگا ئێستا لە بەندیخانەیە و روداوەکە ساڵی رابردو رویداوە، ‏بەڵام خۆکوشتنەکانی دیکەش ئەم چیرۆکانەی لە پشتە‎.‎
 
سزای خۆکوشتن لە ئاینی ئێزیدی
 
ئه‌م روداوانه‌ى خۆكوشتن له‌كاتێكدا روده‌ده‌ن، كه‌ لە ئاینی ئێزیدی دا خۆکوشتن حەرام و رێگەپێنەدراوە‎.‎
 
پیر خەڵات ئه‌لیاس، پیاوی ئاینی ئێزیدیان و بەرپرسی نوسینگەی لالش، بۆ نه‌وژین رونیکردەوە: لە ئاینی ئێزیدی ئەوە هاتوە کە رۆح دیاری خودایە و ‏نابێت بکوژرێت یان ئەشکەنجە بدرێت، بۆیە ئەگەر کەسیک خۆی بکوژێت سزاکەی زۆر قورس دەبێت، بەوەی دوای سێ جار گەڕانەوەی رۆحی کەمئەندام ‏دەبێت ئەگەرچی رۆح زیندو دەمێنیتەوە، بەڵام ئەو کەسانە رۆحیان دەمرێت‎.‎
 
وتیشی: رۆژێکی حەق و لێپرسینەوە ئەو رۆحە سزای وەردەگرێت و دەچێتە دۆزەخ‎.‎
 
زۆربەی ئێزیدییەكانی جیهان، لە باشوری كوردستان نیشتەجێن به‌تایبه‌تى لە دەڤەری شێخان و شنگال، رۆژی ٣ی ئابی ٢٠١٤، رێكخراوی داعش شه‌نگالی ‏داگیركرد، به‌ هه‌زاران كه‌سیان له‌ په‌یڕه‌وانى ئه‌و ئاینه‌ كوشت، ژماره‌یه‌كى زۆرتریشیان به‌دیل گرت، تاوه‌كو ئێستا چاره‌نوسی هه‌زاران كه‌س نادیاره‌، ‏ئه‌وانه‌ی دیکەشیان ئاوارەبون‎.‎
 
چارەنوسی تاوانبارانی پشت خۆکوشتنەکان
 
‎”‎کوشتن لە کەمپەکان هەنگاوی بۆ بەدیاردە بون ناوە رێگری لێنەکرێت و تاوانبارانی پشت خۆکوشتنەکان سزانەدرێن کاره‌سات رودەدات“. چالاکوان مازن ‏خدیداد وا دەڵێت‎.‎
 
وتیشی: ئەو کەسەی کچێک بەهۆی گێچەڵی سێکسی و هەڕەشەی ئەوەوە خۆی کوشتوە و هۆکارەکەی ئاشکرا نەکردوە، بە ئازادی دێت و دەچێت و هیچ ‏کێشەی نیە، ئەمەش وادەکات تاوانباران بەردەوامبن و کەسانی دیکەش چاویان لێبکەن، چونکە سزانەدراون تاببن بە پەند‎.‎
 
لە بەرامبەردا ئارام محەمەد، بەڕێوبەری بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی دژی ئافرەتان و خێزان لە پارێزگای دهۆک، بۆ نەوژین وتی: چەندین کەیسی ‏هاوشێوەی ئەوانەی کە خۆیان کوشتوە چارەسەرمان کردوە بەبێ ئەوەی خێزانی کچەکان بزانن تاوانباریش سزای خۆی وەرگرتوە. دەشڵێت: باردۆخەکە ‏بەوەشێوەیەش خراپ نیە کە باس دەکرێت‎.‎
 
لە بارەی لێکۆڵینەوەکانیان بۆ هۆکاری خۆکوشتنەکان جەختیکردەوە: دەستمان بە لێکۆڵینەوە کردوە بۆ خۆکوشتنی ئەو کچ و ژنانەی لە کەمپەکانن، بەڵێ ‏پیاوان هەڵدەستن بە هەڵخەڵەتاندن و ئیستغلالکردنی کچان، بەڵام بەداخین کە هەندێکجار قوربانیەکان سکاڵاکانیان ناگەیەنن بە ئێمە تاوەکو پێشوەخت ‏چارەسەری بکەین‎.‎
 
لە کامپی ئاوارەکانی پارێزگای دهۆک تیمی مۆبایلی بەڕێوبەرایەتی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی پارێزگاکە بەدواداچون بۆ کێشەکان دەکات، تەنها کامپی ‏دۆمێز نوسینگەی تایبەتی بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی تێدایە. ئارام محەمەد، دەڵێت: لەکاتێکدا پەیوەندی بە ژمارەکانی تیمی مۆبایلمانەوە بکرێت لە ‏کەمترین ماوە دەگەینە شوێنەکە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان‎.‎
 
هاوکات، مەنال محەمەد، بەرپرسی ئۆفیسی دهۆکی ناوەندی هابەشی هەماهەنگی قەیرانەکان‎ (JCC) ‎بە نەوژینی راگەیاند: سەرجەم لایەنە ‏پەیوەندیدارەکانی حکومەت هاتونەتە سەرهێڵ بۆ لێکۆڵینەوە‎.‎
 
وتیشی: ”بۆخۆم سەردانی ماڵی قوربانیەکانم کرد، باردۆخەکە زۆر خراپ نیە و باشیش نیە، رەنگە ئەمە رێکەوتبێت ئەم چەند کەسە لە چەند رۆژێکی ‏کەمدا خۆیان کوشتوە، ئەوان تەنانەت کامپەکانیشیان جیاوازە‎. “‎
 
کاری رێکخراوەکان لە نێوان دەرئەنجامی کارەکانیان و وێنەگرتن دا
 
رەخنەی توند ئارستەی رێکخراوەکان دەکرێت بەوەی هۆشیاریەکانیان زۆر سنوردارەوە و دەڵێن کە دێنە کامپ چەند وێنەیەک وەک چالاکی دەگرن و ‏دەڕۆن، بەرپرسی رێکخراوێکیش دەڵێت: توانایی ئێمە سنوردارە‎.‎
 
‎”‎کچ و ژنی ئێزیدی ساڵ ١٢ مانگ لە ماڵەوەیە، هەستدەکات زۆر بێکەڵکە و بێ بەرهەمە، بۆیە کێشەکان قەتیس دەبن لە مێشکیدا کە روداوێک دێتە ‏پێش دەچێت خۆی دەکوژێت“. مازن خدیداد وادەڵێت‎.‎
 
لە بارەی کاری رێکخراوەکانیشەوە وتی: رێکخراوەکان دێنە کەمپەکان چەند رەسمێک دەگرن، هەندێک قسەی باق و بریق دەکەن کە لەگەڵ ژیانی کەمپ ‏یەک ناگرێتەوە و دەڕۆن، بەمە کێشەکان چارەسەر نابن‎.‎
 
رەنا حەسەن قاسی، هەمان رای هەیە و دەڵێت: رۆڵی رێکخراوەکان زۆر لاوازە لە هۆشیارکردنەوەی دانیشتوانی کەمپەکان، کارەکانیان بۆ ژماره‌یه‌ك كه‌سى ‏سنوداره‌، دێنە کەمپ وێنە دەگرن و راپۆرتێک دەنوسن بە بێ ئەنجام دەگەڕێنەوە، ئەمە کێشەی کەمپەکان چارەسەر ناکات، ژنان لێرە ماوەی شەش ساڵە ‏لەماڵ ماونەتەوە دەبێت فێری کاربکرێن، بڕۆنە دەره‌وەی ماڵ بۆ ئەوەی هیچ نەبێت ئەو ژنانە چەند کاتژمێرێک بیریان لە خەم و ئازارەکان ببڕێت‎.‎
 
لە کەمپی خانکێ لەلایەن رێکخراوی‎ PDO ‎پرۆژەی کێڵگەی (هیوا) بۆ ژنانی رزگاربونی ژێردەستی داعش و خێزانە کەمدەرامەتەکانە دروستکراوە‎.‎
 
بەهار مونەزیر، بەڕێوبەری رێکخراوی‎  PDOلە بارەی پرۆژەکەیان و هاوکاری ژنان دەڵێت: ئەم پڕۆژەی ئێمە زۆر جیاوازە، بە هاوکاری ڕێکخراوی ‏فریاگوزاری میللەتی نەرویژ کاری تێدا دەکەین و پشتیوان و هاوکاری ئەو خێزانانەیە، بەڵام توانای پڕۆژەکە سنوردارە و پیویستمان بە هاوکاری زیاترە‎.‎
 
لەبارەی هاوکاری رێکخراوە نێودەوڵەتیەکان بۆ ژنانی ئاوارەى ئه‌و كه‌مپانه‌، مەنال محەمەد، بەرپرسى‎ (JCC) ‎دهۆک، بۆ نەوژین وتی: ئیشکردن بۆ ژنانى ‏ئێزیدی زەحمەتە، بەهۆی دابونەریتیانه‌وه‌، بەڵام بەردەوام هۆشیاریمان گەیاندوە بە خەڵکەکە‎.‎
‎ ‎
لە پارێزگای دهۆک ١٦ کامپی ئاوارە لەگەڵ ٥ کەمپی پەنابەران هەیە، ژمارەی ئاوارەکان لە پارێزگاکە نزیکەی ٤٠٠ هەزار کەسن، زۆرینه‌یان ئاواره‌ى ‏پارێزگاى موسڵ و به‌تایبه‌تى شەنگال و ناوچەکانی دەوروبەرین كه‌ بەشی زۆرینەشیان پەیڕەوانی ئاینی ئێزیدین، لە ساڵی ٢٠١٤ تاوەکو ئەمساڵ بە پێی ‏ئامارە نافەرمیەکان ٢٢٧ کەس لەو کەمپانە خۆیان کوشتوە.‏
 
ئەگەر کچان خۆیان نەکوژن ژیانیان پارێزراوە؟
 
دروستکردنی لیژنەیەکی هاوبەشی حکومەت و رێکخراوەکان و مەجلسی رۆحانی، بە چارەسەر دادەنرێت بۆ نه‌هێشتنى حاڵه‌ته‌كانى خۆكوشتنى ژنان‎.‎
 
مازن خدیداد و رەنا حەسەن، بۆ چارەسەرى ئه‌م پرسه‌ هەمان بۆ چونیان هەیە و دەڵێن: دەبێت لیژنەی لەسەر کۆببێتەوە، تیایدا حکومەت، رێکخراوەکان ‏و مەجلسی رۆحانی، پێکەوە بە شێوه‌یه‌كى مەیدانی بگەڕێن بزانن هۆکارەکە چیە و چاره‌سەر بدۆزنەوە‎.‎
 
مازن، رایوایه‌ به‌پێی دابونه‌ریت و به‌هۆی نه‌بونى هۆشیاریه‌وه‌، ئه‌و كچانه‌ى توشى كێشه‌ى كۆمه‌ڵایه‌تى ده‌بن، مه‌ترسی مه‌رگ به‌جێیان ناهێڵێت "ئەو کچانە ‏خۆشیان نە کوژن دەکوژرێن‎". ‎
 
رەنا حەسەن، دەڵێت: بابەشێخ و مەجلسی رۆحانی لە ئاست ئەم پرسە نەهاتونەتە پێش، بە رەسمی خۆم سەردانم کردون، سەد جار زیاتر پێم وتون کە ‏سەردانی خەڵکی ناوکەمپەکان بکەن، خەڵکەکە پێویستیان بە ئێوەیە، بۆیە من دەڵێم رۆڵیان لاوازە بەرامبەر کێشەکانی ژنان‎.‎
 
لەبارەی ئەوەی کە بۆچی ئەو رۆڵە ناگێرن؟ پیر خەڵات ئەلیاس، پیاوى ئاینی ئێزیدی و بەرپرسی بەشی راگەیاندنی په‌رستگاى لالش کە په‌رستگا و ‏قیبلەی ئێزیدیەکانە، بۆ نەوژین وتی: بۆ ئەوە دەبێت میکانیزم و پلانێکی هاوبەش دابنرێت لەلایەن حکومەتەوە، چونکە ئێمە ئێستا ئەو دەرفەتەمان نیە، ‏ژمارەمان کەمە، دەبێت حکومەت هاوکاری زیاترمان بکات بۆ ئەوەی بتوانین بە مەیدانی بچینە کەمپەکان و رێنمای و هۆشیاری بگەیەنین بە ‏دانیشتوانەکەی، ئەگەرچی بەبەردەوامی لە تۆڕە کۆمەڵایەتیەکان لەسەر ئەو پرسە قسە دەکەم‎.‎
 


ئەرشیفی نەوژین | دەربارە | پەیوەندی
Newjin.net - 2021
دروستکراوە لەلایەن کۆمپانیای (کۆدتێك)ەوە
ژمارەی سەردان 62,326     ژمارەی میوان 5