* نەوژین

لە کلتوری کوردیدا، قژی ژن تەنیا کۆمەڵێک تاڵ نییە کە بۆ جوانی داڕژابێت، بەڵکو وەک تابلۆیەکی ئاڵۆز وایە کە مێژویەکی دورودرێژی لە نێوان تاتەکانیدا حەشارداوە، ‘کەزی’ یان "تاتەبەردە"، تەنیا شێوازێکی بەستنی قژ نییە، بەڵکو زمانێکی بێدەنگی ژنی کورد بوە بۆ دەربڕینی هەڵوێستە سیاسی، کۆمەڵایەتی و تەنانەت دۆخە دەرونییەکانیشی.

تاتەیەک بۆ ژیان، تاتەیەک بۆ خەم

کەزی لەناو ژنی کورددا وەک "کۆدی پەیوەندی" بەکارهاتوە، لە کۆنەوە ژمارەی کەزییەکان و شێوازی تاتەکردنیان پەیامی تایبەتی گەیاندوە، کاتێک کچێک قژی بە وردی دەکردە ‘چوارکەزی’ یان زیاتر، نیشانەیەک بوە بۆ ئامادەیی بۆ ژیانێکی نوێ، بەڵام کاتێک قژەکە دەبوە دو کەزیی سادە، گوزارشتی لە کچێنی و سەرەتای ناسکایەتی کردوە.

ئەم تاتانە، تەنیا بۆ رازاندنەوە نەبون؛ لەکاتی کۆچ و رەو و جەنگەکاندا، کەزی ‘سەنگەرێک’ بوە بۆ پاراستنی شکۆی ژن، ژنی کورد بە کەزییەکانیەوە روبەڕوی سەختییەکانی سروشت بوەتەوە، تاتەکان وایان کردوە قژ رێگر نەبێت لە بینین و کارکردن، ئەمەش رەهەندە پراکتیکییەکەی کەزییە کە چۆن ژن جەستەی خۆی بۆ بەرگری و بەردەوامی رێکخستوە.

ئایا کەزی تەنیا موڵکی کوردە؟

هەرچەندە کەزی دیاردەیەکی جیهانییە و لە شارستانییەتە کۆنەکانی وەک ئەفریقا و میسریشدا هەبوە، بەڵام ‘کەزیی کوردی’ بەستراوەتەوە بە سروشتی شاخاوی، جیاوازییەکە لە ‘گرێدان’ـەکەدایە؛ ژنی کورد کەزییەکەی بە کەرەستەی سروشتیی وەک (مێخەک) و (مۆروی شین) و (زیو) دەڕازاندەوە، ئەم تێکەڵکردنەی قژ لەگەڵ بۆنی سروشت، ناسنامەیەکی تایبەتی بە کەزیی کوردی بەخشیوە کە لە هیچ کلتورێکی دیکەدا بەو شێوەیە نابینرێت.

جوگرافیای کەزی؛ لە چل‌کەزییەوە بۆ کەزیبەند

شێوازی تاتەکردن لە ناوچەیەک بۆ ناوچەیەکی تر گۆڕانی بەسەردا هاتوە و مانای جیاوازی هەڵگرتوە، لە ناوچەکانی بادینان و هەورامان، بایەخێکی زۆر بە ;چل کەزی’ دراوە؛ تاتەکردنی قژ بە شێوەیەکی زۆر ورد کە نیشانەی ئارامی و سەلیقەی بەرزی ژن بوە، هەروەها لایەنێکی پیرۆزی هەبوە چونکە ژمارە (٤٠) لای کورد هێمای کامڵبونە، لە بەرامبەردا، لە ناوچەکانی موکریان و ئەردەڵان، کەزییەکان ئەستورتر بون و زیاتر بە ‘کەزیبەند’ و مۆروی مەرجان دەڕازێنرانەوە، کە نیشانەیەک بوە بۆ پێگەی کۆمەڵایەتی و خێزانیی ژنەکە.

کاتێک ‘کەزی’ دەبێتە چەک: فەلسەفەی کەزی بڕین

لە راپۆرتە رۆژنامەوانییەکاندا، هەمیشە باس لە لایەنە جوانکارییەکەی دەکرێت، بەڵام قوڵترین مانا لە بڕینی کەزی دایە، لای کورد بڕینی کەزی توندترین شێوەی ناڕەزایەتی و ماتەمینییە، بەشێوەیەک لەکاتی مردنی ئازیزاندا: ژن بە بڕینی کەزییەکەی رایدەگەیەنێت کە "جوانی لای ئەو کۆتایی هاتوە".

رەهەندی کۆمەڵایەتی: ‘کەزی’ وەک پردێک بۆ پەیوەندی

پرۆسەی تاتەکردنی کەزی لەناو خێزانی کوردیدا، کاتێکی پیرۆز بوە، کۆبونەوەی کچان و ژنان بۆ تاتەکردنی قژی یەکتری، بوەتە ناوەندێکی گواستنەوەی ئەزمون و گێڕانەوەی چیرۆکەکان، لەوێدا دایکان مێژویان بۆ کچەکانیان گێڕاوەتەوە، بۆیە دەتوانین بڵێین کەزی îپردی نێوان نەوەکانە’؛ هەر تاتەیەک گێڕانەوەیەکە کە لە دایکەوە بۆ کچ دەمێنێتەوە.

وەک هەڵوێستی سیاسی: لە مێژوی نوێدا و لە بزوتنەوەکانی ژنانی کورددا، بڕینی کەزی بوەتە هێمایەک بۆ یاخیبون لە ستەم، ئەمە نیشان دەدات کە کەزی تەنیا بۆ جوانی نییە، بەڵکو کاتێک دەبڕدرێت، دەبێتە "تۆڵە" و "هاوار".